शंभर गाणी

माझ्या परिचयातल्या एका वयोवृद्ध (६४ वर्षांचा मी कोणाला ’वयोवृद्ध’ म्हणत असेन?) व्यक्‍तीने मला शंभर हिंदी गाण्यांची यादी बनवून देण्याची विनंती केली. पुस्तकांच्यात असतो त्यापेक्षा जास्त मी गाण्यांच्यात रमतो. मस्त रमून जात, यादी काढता काढता एखादं गाणं फुरसतीत ऐकत मी हे काम पुरं केलं. ती भली मोठी यादी खाली देतो आहे.

ही काही ’मला सर्वात जास्त आवडणारी १०० गाणी’ नाहीत. यात कसलाही क्रम नाही. तरीही, निवड थोडी तरी प्रातिनिधिक व्हावी म्हणून मी आठवतील तितके गायक आणि संगीतकार यांची यादी केली आणि मग पटापट गाणी काढत गेलो. सगळी नेटवर आहेत. एकदा काढून झाल्यावर एक दिवस जाऊ दिला. यादीत नसलेली आणि असायलाच हवीत अशी काही गाणी मनात टप्पकन वर आली. ती घातली आणि त्यासाठी अगोदरची काही (’प्रातिनिधित्वा’पोटी आत आलेली) काढून टाकली. तरी यांत मदन मोहन आणि सी रामचंद्र कमी आहेत, याची रुखरुख आहे. ’मतलबी दुनिया’ मधलं मुकेशचं ’सब प्यारकी बातें करते हैं’ हे गाणं बाहेर राहिलं, ही मोठी त्रुटी.

एकही गाणं रिपीट न करता आणखी पाचेक ’शंभर गाणी’ याद्या मलाच तयार करता येतील, असा हा हिंदी सिनेसंगीताचा समुद्र आहे. यादी करताना आपोआप रोशन किती मोठा आहे, हा शोध लागला. आर डी बद्दलचा आदर वाढला. आणि ’ऋत रंगीली आयी’ चं संगीत कोणाचं आहे, कुणी सांगेल काय? तीन भावांची नावं आहेत! हुस्नलाल, भगतराम आणि पंडित अमरनाथ! तशी ’सब प्यारकी बातें करते हैं’ वर तर चार नावं आहेत; पण या गाण्याचं श्रेय ’जयंती जोशी’ यांचं आहे, असं मला सांगण्यात आलं आहे. (आणि ’जयंती जोशी’ हे नाव सोडून मला काडीची माहिती नाही.)

छत्तीस हा आकडा मोठा वाटतो का? मला वाटत नाही.

 
तर ही गाणी:

शब्द                                                                  गायक                                                संगीतकार

१. ऐ गमे दिल क्या करूँ                                          तलत                                                   सरदार मलिक

२. मौसम है आशिकाना                                                     लता                                                                     गुलाम महम्मद

३. नैन द्वारसे मनमे जो आके                                  लता - मुकेश                                                              हंसराज बहल

४. दिया जलाकर आप बुझाया                                         नूरजहान                                                              के दत्ता

५. मैं दिल हूँ इक अरमानभरा                                     तलत                                                                        रोशन

६. काहे कोयल शोर मचाये रे                                     शमशाद                                               राम गांगुली

७. मेरे नैना सावन भादों                                                 किशोर                                                                      आर डी बर्मन

८. निगाहें मिलानेको जी चाहता है                            आशा-कोरस                                                                रोशन

९. आंखोंसे जो उतरी है दिलमें                                       आशा                                                                       ओ पी नय्यर

१०. मन रे                                                                रफी                                                                          रोशन

११. ऐ प्यार तेरी दुनियासे हम                                      लता                                                                          सी रामचंद्र

१२. मेरे दिलकी घडी                                              लता - चितळकर                                                       सी रामचंद्र

१३. दिल लगाकर हम ये समझे                                   महेंद्र कपूर                                                                    सी रामचंद्र

१४. कभी तनहाइयोंमें                                             मुबारक बेगम                                                                स्नेहल भाटकर

१५. मन मोर हुवा मतवाला                                       सुरय्या                                                                   एस डी बर्मन

१६. नाम भूल जायेगा                                              लता                                                                          आर डी बर्मन

१७. पिया तू अब तो आजा                                       आशा                                                                  आर डी बर्मन

१८. जिंदगी ख्वाब है                                               मुकेश                                                                       सलिल चौधरी

१९. जाने कैसे सपनोंमें                                            लता                                                                          रवीशंकर

२०. ये रात भीगी भीगी                                            लता - मन्ना डे                                                      शंकर जयकिशन

२१. राही मतवाले                                                  तलत - सुरय्या                                               अनिल बिश्वास

२२. नाचे रे गोरी जिंगू                                              लता - कोरस                                                      अनिल बिश्वास

२३. जो मैं जानती बिसरत हैं सैंया                               लता                                                                       नौशाद

२४. मेरे घुंगरवाले बाल                                            शमशाद - कोरस                                                       गुलाम महम्मद

२५. सपना बन साजन आये                                      लता                                                                 जमाल सेन

२६. खुश है जमाना                                                किशोर                                                             सुधीर फडके

२७. अभी तो मैं जवान हूँ                                          लता                                                            हुस्नलाल भगतराम

२८. हमारे बाद अब मेहफिलमें                                    लता                                                                  मदन मोहन

२९. चुरा लिया है तुमने                                            आशा - रफी                                                          आर डी बर्मन

३०. दीवाना हुवा बादल                                           रफी - आशा                                                        ओ पी नय्यर

३१. तुम्हे हो ना हो                                                 रुना लैला                                                      जयदेव

३२. मेरो गाँव काठापारे                                            प्रीती सागर                                                           वनराज भाटिया

३३. यहाँ बदला वफाका                                           नूरजहान - रफी                                                     फिरोज निजामी

३४. ये रात ये चांदनी                                              लता - हेमंत कुमार                                          एस डी बर्मन

३५. दुनिया हमारे प्यारकी                                        लता - करन दिवान                                         श्यामसुंदर

३६. ये कैसी अजब दास्ताँ                                        सुरय्या                                                          सज्जाद

३७. चंदा रे जा रे जा रे                                             लता                                                                  खेमचंद प्रकाश

३८. आ नीले गगनतले                                             लता - हेमंत कुमार                                        शंकर जयकिशन

३९. कुछ दिलने कहा                                              लता                                                                 हेमंत कुमार

४०. ये नयन डरे डरे                                               हेमंत कुमार                                                          हेमंत कुमार

४१. किसीके दिलमें रहना था                                     लता - शमशाद                                                  नौशाद

४२. दुनिया रंगरंगीली बाबा                                  के सी डे - उमा शशी - सैगल                             पंकज मलिक

४३. ओ जानेवाले बालमवा                                    अमीरबाई - श्यामकुमार                                     नौशाद

४४. ये दुनिया है यहाँ दिलका लगाना                        लता - मुकेश                                                   गुलाम महम्मद

४५. उधर तुम हंसी हो                                               रफी - गीता                                                      ओ पी नय्यर

४६. चल उड जा रे पंछी                                           रफी                                                                चित्रगुप्‍त

४७. तुम मुझे भूलभी जाओ तो                               सुधा मल्होत्रा - मुकेश                                         सुधा मल्होत्रा

४८. कश्तीका खामोश सफर                               किशोर कुमार - सुधा मल्होत्रा                              हेमंत कुमार

४९. न किसीकी आँखका नूर हूँ                                  रफी                                                               एस एन त्रिपाठी

५०. अपनी कहो कुछ मेरी सुनो                                  लता - तलत                                                   सी रामचंद्र

५१. जा रे बदरा बैरी जा                                           लता                                                             मदन मोहन

५२. भूल जा ऐ दिल                                                लता                                                            सज्जाद

५३. आ चलके तुझे                                              किशोर कुमार                                              किशोर कुमार

५४. वो न आयेंगे पलटकर                                    मुबारक बेगम                                                 एस डी बर्मन

५५. धरतीसे दूर होकर                                             आशा - गीता                                                 सज्जाद

५६. खयालोंमें किसीके                                            गीता - मुकेश                                                 रोशन

५७. पिया ऐसो जियामें                                            गीता                                                            हेमंत कुमार

५८. मनमोहना बडे झूठे                                           लता                                                            शंकर जयकिशन

५९. मेरे साजन है उस पार                                        एस डी बर्मन                                            एस डी बर्मन

६०. गीत गाया पत्थरोंने                                           किशोरी आमोणकर                                    रामलाल

६१. ये इश्क हाये बैठे बिठाये                                 श्रेया घोषाल                                                 प्रीतम

६२. ख्वाजा मेरे ख्वाजा                                           रहमान                                                        रहमान

६३. तडप तडपके इस दिलसे                                     के के -                                                      इस्माइल दरबार

६४. पटाखा गुड्डी                                               नूरान सिस्टर्स                                             रहमान

६५. ऐ मालिक तेरे बंदे हम                                     कोरस                                                      वसंत देसाई

६६. तुम अपना रंज ओ गम                                    जगजित कौर                                             खय्याम

६७. तू हिंदु बनेगा न मुसलमान बनेगा                      रफी                                                          एन दत्ता

६८. फिर न किजे मेरी गुस्ताख निगाहीका गिला        मुकेश - आशा                                               खय्याम

६९. आ जा ओ जाने वफा                                        हेमंत कुमार - लता                                  एस मोहिंदर

७०. तारे वहीं हैं                                                         लता                                                    विनोद

७१. दिल मतवाला लाख संभाला                             तलत                                                         ए आर कुरेशी

७२. फैली हुवी हैं सपनोंकी बाहें                                  लता                                                       एस डी बर्मन

७३. चली कौनसे देस                                              तलत - आशा                                            शंकर जयकिशन

७४. जाते हो तो जाओ हम भी यहाँ                              लता                                                       सज्जाद

७५. सजनवा बैरी हो गये हमार                                   मुकेश                                                      शंकर जयकिशन

७६. दिल आज शायर                                              किशोर                                                    एस डी बर्मन

७७. जुर्मे उलफतकी हमे                                           लता                                                       रोशन

७८. तबियत ठीक थी                                              लता                                                       शार्दूल क्वात्रा

७९. उलफतकी नयी मंजिलको चला                     इक्बाल बानो                                                इनायत हुसेन

८०. फिर ले आया दिल                                           रेखा भारद्वाज                                             प्रीतम

८१. घर नाही हमरे श्याम                                         आरती अंकलीकर                                 वनराज भाटिया

८२. नाचे मन मोरा                                                 रफी                                                   एस डी बर्मन

८३. मेरी आँखोंमें बस गया                                      लता                                                    शंकर जयकिशन

८४. रहा गर्दिशोंमें हरदम                                              रफी                                                     रवी

८५. बैठी हूँ तेरी यादका लेकरके सहारा                     नूरजहान                                           श्यामसुंदर

८६. जिंदगी बदली                                                  लता - राजकुमारी                             रोशन

८७. कैदमें है बुलबुल                                                  लता                                                    कल्याणजी वीरजी शाह

८८. तदबीरसे बिगडी हुवी                                         गीता                                                      एस डी बर्मन

८९. नील गगनकी छाँवमें                                          लता                                                       शंकर जयकिशन

९०. तेरे बचपनको                                                  लता                                                  जयदेव

९१. ऐ मेरी जिंदगी तुझे ढूँढू कहाँ                                 तलत                                                   हुस्नलाल भगतराम

९२. हमें तुमसे प्यार है कितना                                   परवीन सुलताना                                     आर डी बर्मन

९३. ऋत रंगीली आयी                                 नूरजहान - शमशाद - जोहराबाई                                   पं अमरनाथ

९४. तेरा खयाल दिलको सताये                                  तलत                                                       पं गोविंदराम

९५. जब जब फूल खिले                                           लता - तलत                                             शंकर जयकिशन

९६.जो तुम तोडो पिया                                            लता                                                         वसंत देसाई

९७. सांझ ढले गगन तले                                          सुरेश वाडकर                                             लक्ष्मीकांत प्यारेलाल

९८. ना मैं धन चाहूँ                                                गीता - आशा                                       एस डी बर्मन

९९. रात कली एक ख्वाबमें आयी                                किशोर                                                   आर डी बर्मन

१००. तुम तो प्यार हो                                             लता - रफी                                                 रामलाल

 

मी आणि ’योगा’

लग्न झालं आणि मी बोरिवलीला रहायला गेलो. तिथे जाऊन दोन वर्षं व्हायच्या आत मला बढती मिळाली आणि पुढची पाचेक वर्षं यूपीत काढावी लागणार, हे माझ्या लक्षात आलं. तिथे आपल्याला योगासनं करायला भरपूर वेळ मिळेल, असं वाटून मी बोरिवलीतच रहाणार्‍या आमच्या बँकेतल्या बोरकरांकडून माफक शिकवणी घेतली आणि यूपीत फतेगडला सकाळी उठून ’योगा’ करायला सुरुवात केली. 

ही माझी आणि योगाची ओळख. मी तसा चालणारा माणूस. फतेगडला रविवारी कंपनी आणि काम नसेल तर आणि कुठे जाणार नसेन तर सहज चार पाच तास चालत घालवायचो. वाटेत एकदा जेवण आणि दोनदा चहा, असे जुजबी हॉल्ट्स. त्यामुळे यूपीत जरी मी बर्‍यापैकी नियमितपणे आसनं केली तरी माझ्या तंदुरुस्तीचं श्रेय मी कधी योगाला दिलं नाही.

मुंबईत परतलो आणि चुनाभट्टीला रहायला गेलो. मग दर रविवारी सक्काळी कुर्ल्याला निकम गुरुजींच्या ’अंबिका योग कुटीर’मध्ये जाऊन रीतसर शुद्धिक्रिया, योगासनं असं शिक्षण घेतलं. धौती करायला सुरुवात केली तेव्हा बाहेर येणार्‍या पित्तामुळे घसा सोलवटला. वज्रासन झाट जमायचं नाही. सणसणीत कळा यायच्या. डोळे मिटायला सांगितलं की ’खरंच सगळ्यांनी मिटलेत का,’ याची अपार उत्सुकता वाटायची आणि माझे उघडलेले डोळे हमखास पकडले जायचे. पण रमलो. इतका, की कधी शनिवारी मित्राकडे पार्टी करून तिथेच झोपलो की मला दुसर्‍या दिवशी सकाळी कधी घरी जातो आणि शुद्धिक्रिया-आसनं करतो, असं व्हायचं. मग मला सकाळी चहा चालायचा पण नाश्ता नको व्हायचा. पोट भरल्यावर आसनं कशी करणार!

निकम गुरुजींचा शिष्य झाल्यावर मला योगाची गंमत कळू लागली. एक म्हणजे, योगामुळे पोट आत जात नाही. मुळीच जात नाही. पण धौतीमुळे ते मऊ, लवचिक होऊन जातं. मग लक्षात आलं की मुळात पोट ’वाढत’ नसतं, ’सुटतं’. (भिडे भिडे वाढतं, पण तो संदर्भ वेगळा) जणू धरून ठेवलेलं ताब्यातून सटकतं आणि सुटतं. धौती करत असताना ते इतकं नरम असतं, की पट्टा बांधून कितीही आवळता येतं. आत धरून ठेवता येतं. धौतीमुळे पचनसंस्था एकदम फिट राहाते. कपालभातीमुळे फुफ्फुसांचा आकार खांद्याच्या हाडांपर्यंत वाढल्यासारखा वाटतो. दमछाक वाढते. श्वास सोडून मिनिटभर रहाता येतं. हालचालींमध्ये चपळता येते. स्टेशनच्या दिशेने चालताना गाडी येताना दिसली की प्रतिक्षिप्‍त क्रियेने धावत सुटायला होतं. तसा निर्णय घ्यावा लागत नाही. हातातलं खाली पडलं, तर तत्क्षणी वाकता येतं. स्नायूंमध्ये कधीही वेठ-वळ येत नाही. कमी झोप पुरते. सकाळी उठल्यावर आणि रात्री झोपायच्या अगोदर उघड्या डोळ्यांवर सपासप पाणी मारून घेतल्याने डोळे निवांत रहातात, त्यांच्यावर चुकूनही चिपाड चढत नाही.

मला फ्रेशनेसची कळच अवगत झाली जणू. अंगात ऊर्जा सळसळत असणे हे इतकं भावलं, की बाकी कसलीही शिस्त अंगी नसलेला मी योगाचा निष्ठावंत पाईक झालो. योगाच्या वास्तव-अवास्तव दाव्यांविषयी तात्त्विक चर्चा करणारे मला भंपक, बुद्दू वाटू लागले. व्यायाम सोडला की शरीर लगेच बेडौल होऊ लागतं, अशी सरसकट टिप्पणी ऐकू येत असताना योगाचा परिणाम खूप जास्त काळ टिकतो, पुन्हा आसनं चालू केली, की ताबडतोब शरीर सुरळीत, सफाईदार होतं, हा माझा अनुभव होता. कुठल्याही तर्कापेक्षा, सर्वमान्य तत्त्वापेक्षा प्रत्यक्ष प्रमाण श्रेष्ठ, असं विज्ञान तर म्हणतंच; पण त्याहीपेक्षा हा कॉमनसेन्स आहे!

पुढे मी गडचिरोलीत शोधग्रामला रहायला गेलो. तिथे रात्री साडेआठ वाजता जेवणं आटपायची. कितीही वेळ काढला तरी मुंबईच्या मानाने लवकर झोपणं व्हायचं. मला सकाळी साडेपाचला उठायची सवय लागली. योगाच्या भानगडीत ’पहिल्या चहा’ची गरज संपून गेली होती. मग मी रोज सकाळी मस्त तास दीड तास शुद्धिक्रिया-योगासनं करायचो. संध्याकाळी झाडा-जंगलात भरपूर चालायचो. बोलता बोलता एकदा अभय बंगना मी विचारलं, की हृदयविकाराचा धोका किमान होऊन जायला वजन किती कमी हवं? ते उत्तरले, You should look famished. तर मी तसा, उपासमार झालेला दिसू लागलो. अर्धमत्स्येंद्रासन सहजी जमू लागलं. रोज वीस सूर्यनमस्कार होऊ लागले.

मुंबईला परतल्यावर पुन्हा मुंबईकर झालो. जागरणं, अरबट चरबट खाणं, पिणं; मध्यंतरीच्या काळात पिणं जरा वाढलंच. मधुमेह येऊन चिकटला. योगासनं अनियमित झाली. पायांवरचं वजन वाढलं, चपळता कमी झाली, धौती तर संपलीच. कधी हिमालयातली ट्रेक ठरली की महिनाभर आसनं करायचो. ट्रेक सुरळीत निभावून न्यायला ती पुरायची. आता वर्तमानातलं सांगायचं, तर बायकोच्या संयमी आग्रहामुळे ब्रह्मविद्येचा वर्ग केला. त्याअगोदर आठवणींवरची धूळ झटकायला नव्या घराजवळ सानपाड्याला योग विद्या निकेतनच्या क्लासला गेलो ... आता पुन्हा गाडी रुळावर आली आहे. दिवसाआड शुद्धिक्रिया - आसनं; संध्याकाळी ब्रह्मविद्येचे श्वसनप्रकार करतो आहे. पुन्हा अत्यंत उत्साही वाटतं आहे. एक ट्रेक केली तिला महिना झाला नाही आणि पंधरा दिवसात पुन्हा मनालीला ट्रेकसाठी चाललो आहे. योगा झिंदाबाद!

आता थोडं राजकीय - सामाजिक. शिवसेनेने शिवाजीवर प्रोप्रायटरी हक्क गाजवायला सुरुवात केली आणि समाजवादी - कम्युनिस्ट यांनी शिवाजीला दूर केलं. आपण हा मूर्खपणा केला, हे त्यांच्या लक्षात येईपर्यंत उशीर झाला होता. नंतर कम्युनिस्टांनी शिवजयंतीनिमित्त पोस्टरं लावण्याचे प्रकार केले पण उपयोग झाला नाही. तसंच आता चालू आहे का? स्वतःचं योगायन सविस्तर गायलं म्हणून मी हिंदुत्ववादी, पुराणमतवादी होऊन जातो का? योगावर मी या आधीही लिहिलं आहे, हे तर फारच बरं झालं. कारण आता मी म्हणायला मोकळा की योगामुळे जर मन ताळ्यावर येत असेल, तर टो-गाडिया, बाबू बजरंगी, वाटेल ते बरळणार्‍या त्या कोण साध्व्या आणि भगवे वस्त्रधारी साधू आणि खुनाचा कट केल्याचा आरोप असणारे पदाधिकारी आणि गुजरातेत गरोदर बायकांची पोटं चिरणारे आणि लोकांना जिवंत जाळणारे जे कोणी धर्म-संस्कृतिरक्षक आहेत, त्यांना जर बसवलं योगा करायला; तर त्यांची माथेफिरू हिंसा कमी होईल का? ट्विटरवर बीभत्स अपप्रचार करणारे शांत होतील का? उन्माद कमी होईल का? होणार नसेल तर काय उपयोग योगा इंटरनॅशनल होऊन?

तरी योगाला अधिकृत आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली, यात काय बिघडलं? मोदीं प्रत्यक्ष कामापेक्षा शोबाजी जास्त करत असतील, तर न केलेल्या कामाबद्दल बोला; शोबाजीबद्दल कशाला? जमाना मार्केटिंगचा आहे, शोबाजी pays! आणि एके काळी इंदिरा गांधींनी जसं विरोधी पुढार्‍यांना पोपट केलं होतं, की इंदिरा जे करेल त्याला विरोध करणे हा एकमेव कार्यक्रम त्यांच्यापाशी उरला होता; तसंच आज पुन्हा घडताना दिसतंय. संघवाले आपले विवेकानंद, भगतसिंग, सुभाषबाबू, एकेक आयकॉन ढापत चाललेत आणि ते कसं चुकीचं, खोटारडं आहे, असा आरडाओरडा करंण्यापलिकडे संघविरोधकांना दुसरं काम उरलेलं दिसत नाही. योग काय बाबा रामदेवनेच करावा? आम्ही करू नये? योगाला परदेशी कोणी नेलं? बी के एस अय्यंगार यांचं योगाच्या बाबतीत योगदान किती? आजच्या भूगोलाच्या हिशेबात पतंजली भारतीय की पाकिस्तानी? (पाणिनी पाकिस्तानी!) शरीर आणि मन यांना सुरळीत करणारी, त्यांमध्ये सुसंवाद स्थापन करणारी एक प्रणाली; असं योगाकडे न बघता योगाला हिंदू म्हणून दूर करणारे (जे कोणी करतात ते) मुसलमान एक मूर्ख आणि संघ-भाजपने योगावर मालकी हक्क दाखवला म्हणून योगाचं महत्त्व कमी  करू पहाणारे काँग्रेसवाले सुद्धा मूर्खच. मी जे योगाचे वर्ग केले तिथे शिकवणारे आणि शिकणारे, यांमध्ये सर्वसामान्यांची, काम करून पोट भरणार्‍यांची बहुसंख्या होती. वातावरणात धार्मिकतेचा लवलेश नव्हता.

असो. पाखंडी असल्यामुळे मला योगासनं करण्यात अडचण येत नाही आणि योगा केल्याने माझ्या पाखंडीपणाला धक्का लागत नाही. यात कोणाला प्रॉब्लेम होत असेल, तर माझा इलाज नाही.

पराचा कावळा

खूप वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. खूपच. नोकरी लागली होती आणि लग्न झालं नव्हतं, त्या काळातली. खिशात पैसे असायचे आणि डोक्यावर जबाबदारीची जाणीव नव्हती, तेव्हाची. पैसे खर्च करायला शिकल्यानंतरची. तेव्हा आम्ही जवळ जवळ दर शनिवारी दुपारी बियर प्यायचो. त्रिकोण करत. म्हणजे, एक नंतर तीन. कोणी चौथी मागवली, की एकूण सहा बाटल्या संपवाव्या लागायच्या. एक, दोन-एक, तीन-दोन-एक, मग चार-तीन-दोन-एक; बाटल्या त्रिकोणात मांडता आल्या पाहिजेत. कोरम मोठा असायचा. जमवायचो त्रिकोणाचं. माज होता.

एकदा पिऊन काळोख पडल्यावर फिरत फिरत फोर्टातून मरीन ड्राइव्हवर गेलो. चालत चौपाटी. बांधावरून चालताना माझा तोल गेला आणि मी वाळूच्या दिशेने कलंडलो. की उतरलो वाळूकडे, आठवत नाही. टाइट नव्हतो; पण हल्लक होतो आणि मस्त वाटत होतं.

तर ती जागा होती मफतलाल स्विमिंग पूलच्या दक्षिणेला जो वाळूचा तुकडा वेगळा झालाय, ती. पडताना मला कळलं, की मी वाळूत पडत नसून एका तंबूच्या कॅन्व्हासवर पडतो आहे. बांधाला लागून तिरका आडोसा केला होता कुण्या बेघराने. त्या तंबूवर माझा पाय पडला आणि तंबू फाटला किंवा गाठ सुटली. मी आत. धडपडत. कसातरी तोल सावरत.

आत मिणमिणता उजेड. मी जिथे लँड झालो तिथे शेजारी एक बाळ झोपलेलं. त्याच्या जवळ बाळाची आई. ती किंचाळून उठली. पुरुष धावत आला. माझी घाबरगुंडी उडाली. त्यांचीसुद्धा उडाली. "ही काय तंबू बांधून झोपायची जागा आहे?" असं काहीतरी उसन्या अवसानाने गुरकावत मी बाहेर पडलो आणि मित्रांबरोबर शक्य तेवढा तिथून लांब गेलो. माझ्या मागे कुणीही आलं नाही आणि प्रसंग तिथेच संपला. मी विसरूनही गेलो.

काल आठवलं.

काय केलं असतं मी, जर माझं वजन त्या बाळावर पडलं असतं, तर? किंवा त्या बाईवर पडलं असतं तर? तिथे बर्‍यापैकी अंधार होता आणि मला ते कापड अजिबात दिसलं नाही. मी काय जाणून बुजून निर्दाळला नाही तो बुटका, गरीबडा तंबू! अपघातच होता तो.

तरी पण काय केलं असतं मी जर काही भलतं घडलं असतं तर? मला सांगता येत नाही. विचारच करता येत नाही. कल्पनाशक्‍ती लुळी पडते. चित्र रंगवण्यापर्यंत रेटता येत नाही. काय केलं असतं मी, या प्रश्नाला नुसती थिऑरिटिकल उत्तरं. मला आतून पटेल, असं एकही उत्तर नाही. अशी वेळ कोणावरही येऊ नये, की आपलं आपल्यालाच सांगता येत नाही, आपण नक्की काय केलं असतं. काळ आला होता पण वेळ आली नव्हती, असं मी स्वतःविषयी म्हणतो. बहुधा नीट, शहाणा वागलो असतो, असं नंतरच्या जगण्याचा दाखला देऊन म्हणू शकतो; पण ते खरं नाही. एका क्षणावर जेव्हा निर्णय तोललेला असतो, तेव्हा काय होईल हे नाही येत सांगता. त्या वेळी तंबू सोडून निघूनच गेलो होतो, थांबलो नव्हतो!

आज हे का आठवलं, याचा खुलासा करण्याची गरज नसावी. असले अनुभव बोलती बंद करतात. वडाची साल पिंपळाला लागते आणि पराचे कावळे होतात. दगड उचलण्याचा अधिकार मला नाही, एवढं मात्र नक्की कळतं. इतरांचं माहीत नाही. पण चाललेल्या गदारोळात हे सांगून टाकणं भाग आहे.