शाहीर साबळे आणि माझा पिंड

शाहीर साबळे यांच्याविषयी दोन शब्द लिहिणं भाग आहे.

मला कान तसा उशीरा आला, मी सतरा वर्षांचा होऊन गेलो, तेव्हा. कान आला आणि मी लतामध्ये आख्खाच्या आख्खा बुडून गेलो. रोग म्हणावं इतका. त्यातून बाहेर यायला वीसेक वर्षं लागली असतील. जास्तच. बाहेर आलो तेव्हा मला स्वतःच्या आवडीनिवडींकडे, अभिरुचीकडे चौकसपणे निरखून बघता येऊ लागलं. मला गजल आणि गजले आवडत नाहीत. कानाला सहनच होत नाहीत. मला वाटायचं, लताचा अपवादात्मक सुरेलपणा माझ्या कानात जाऊन बसला आहे आणि म्हणून गजल्यांचं कणसुरं गायन मला  खटकतं. नीट मोकळेपणाने गातच नाहीत!  अगदी एखाद्‌दुसरा अपवाद सोडला, तर मला गजल ऐकताना ताबडतोब कंटाळा येतो. अर्थात, तलत नाही. कारण तलत कणसुरा गात नाही.

सतराव्या वर्षानंतर आपण बर्‍यापैकी ’जागे’ झालेलो असतो. बुद्धी काम करू लागलेली असते, भावनेचे लगाम सांभाळू लागलेली असते. ज्याला पिंड असं म्हणतात, तो याअगोदरच बनतो आणि त्याचा आणि बुद्धीचा संबंध नसतो आणि तो तयार होण्यात बुद्धी फारशी भाग घेत नाही. गजल आवडणे, हा माझा जर पिंडच नसेल, तर ही नावड नक्कीच सतराव्या वर्षाअगोदर विकसित झाली असणार. (लता आवडण्याचा संबंधसुद्धा बुद्धीशी लावता येणारच. पण लता मला वामनाच्या तीनही पावलांमिळून इतकी मोठी वाटते, कसला पिंड आणि कसली बुद्धी!) संगीत असं काहीतरी जगात आहे आणि त्याचा आपला फार निकटचा संबंध आहे, हे कळणं म्हणजे कान आल्याची जाणीव. हे जरी सतराव्या वर्षानंतर झालं असलं, तरी त्याअगोदर मला गाणी ऐकू येत होती. ऐकू येत होती आणि मेंदूत शिरून संस्कारसुद्धा करत होती. वेगळे शब्द वापरायचे, तर पिंड घडवत होती.

त्यामुळे मला गजले - म्हणजे गजल गाणारे - न आवडण्याचं कारण लता हे आहे, असं आता मी म्हणत नाही. ते ’श्रेय’ मी शाहीर साबळे यांना देतो. कारण मी शाळकरी वयापासून शाहिरांची गाणी ऐकत आलो आहे. काय त्यांचा दाणेदार आवाज. तेजस्वी. गोळीबंद. कुठल्या सुरात कंगोरा, खडबडीतपणा नाही. बद्दू मऊपणा नाही. माझं बालपण नायगावात, कामगारवस्तीत गेलं. सणासुदीला ठणठणीत आवाजात लाउडस्पीकरवर गाणी वाजवणे, हा तिथला शिरस्ता. तेव्हा घराघरात रेडिओ नव्हता. कानात हेडफोन (इयरफोन आणि हेडफोन यांच्यात फरक काय? की एकच ते? एक छोटा आणि दुसरा मोठा?) घालून भोवतालाला (यात ’ताल’ का आहे?) वजा करून टाकण्याची तेव्हा सोय नव्हती, रीत असण्याची तर गोष्टच नाही. जे वाजतंय ते ऐकावं लागायचं. माझी आई काम करताना सतत मोठ्याने गायची. तिच्या गाण्यात अमरशेख यायचा, कारण अमरशेख तिच्या तारुण्याचा साक्षीदार होता. अमरशेखची गाणी कधी मधी मुंबई ब वर लागायची कामगार सभेत, वगैरे. (मुंबई ब हे रेडिओ स्टेशन आहे, कामगार सभा हा त्या रेडिओ स्टेशनवरचा एक गाण्यांचा कार्यक्रम. च्यायला, हे आता सांगायला पाहिजे, नाही का!) अमरशेखच्या आवाजातला पहाडीपणा मला थरारून टाकायचा. पण त्याचमुळे मला शाहीर साबळ्यांचा आवाज पहाडी वाटला नाही. टणटणीत गोळीबंद वाटला. एकेक सूर परिपूर्ण!

कुठली गाणी? अर्थात लोकगीतं. ’सूर्य उगवला प्रकाश पडला अडवा हा डोंगर, अडवा हा डोंगरह तयाला माजा नमस्कार’ हे गाणं मी प्रथम ऐकलं, तेव्हा वाच्यार्थ आणि लक्षणार्थ हा फरक मला माहीत नव्हता. मला ही कल्पना फॅसिनेटिंग वाटली. डोंगर आडवा येतो आणि काय होतं? तर ’अगगगगग विंचू चावला!’ केवढा? तुझ्याएवढा! मजाच. हे गाणं कधीही सुरू झालं की त्याची उंच सुरुवात पुरी होऊन ते ’अगगगगग’ वर येईपर्यंत मी लक्ष देऊन ऐकायचो. काय तो जोश, काय सुस्पष्ट उच्चार. आणि काय लोकगीताचा लहेजा!

’या गो दांड्यावरना बोलते नवरा कुनाचा येतो’ हे बहुधा मी पाठ केलेलं - किंवा मला पाठ झालेलं - पहिलं गाणं असावं. ते मी कधी विसरलोच नाही. आत्ता दोन चार वर्षांपूर्वी कामवालीला म्हणून दाखवलं, तर ती खूष. "आमचं गाणं हे. तुम्हाला कसं ठाऊक?" तिने कौतुकाने विचारलं. अत्यंत चित्रमय गाणं. शब्दात असलेलं सगळं दिसतं. शेवटी ’उडविले दारूगोले!!!’ कसं खटक्यात वर चढतं! त्या लहान वयातही मला जाणवलं होतं, हे गाणं असंच, एक्साइट होऊन संपणार. नाहीतर नुसतं विरून गेलं असतं न संपता.

पुढे केव्हातरी ’नवरा दांड्यावरून म्हणजे कुठून येतो आणि तिथून का येतो,’ या विषयावर एक गंभीर निबंध वाचनात आलेला आठवतो.

त्या काळात सेवंटीएट आरपीएमच्या रेकॉर्ड्स असत. या गाण्याच्या मागे ’रुणझुण वाजंत्री’ होतं. ही दोन गाणी एकामागोमाग एक वाजायची. ’या गो दांड्यावरना’ इतकं दुसरं फटाकडं वाटलं नाही; पण नवरा नवरीपाशी येईपर्यंतचं वर्णन खास लोकगीतांच्या ढंगात आहे. शिवाय या दोन गाण्यातला कोरस. त्या वयात मला ’कोरस असतो आपला गाण्याला दागदागिने चढवायला’ असं सुचलं नाही. मला मनापासून त्यात आशय ऐकू यायचा. शाहिरांच्या आवाजाला तो किरटा बायकी कोरस वेगळाच काँट्रास्ट द्यायचा.

किती गाणी. पह्यलं नमन, आरे क्रिश्ना आरे कान्हा, आई माझी कोनाला पावली, .... या गाण्यांनी माझा पिंड घडवला! कसा मी ऐकणार गजल! मस्त तापलेल्या ढोलकीवर टण्ण बोल वाजावा, तसा शाहीर साबळ्यांचा आवाज. शिवाय मोकळा ढाकळा. कृत्रिमतेचा लवलेश नाही. हृदय दुःखाने भरून आल्याचा आव नाही. आणि कितीही वेगात जोशात गायलं तरी शब्द आणि शब्दांमधला आशय पोचणारच. ’काट्याच्या अणीवर वसले तीन गाव’ हे गाणं मला वेडा करून गेलं. हे लिहिणारे ज्ञानेश्वर? बरा माणूस असणार! ’आठशे खिडक्या नऊशे दारं’ हे गाणं जगात सगळ्यांना माहीत आहेच, असं मानून मी एकदा आमच्या ’अबब हत्ती’ या लहान मुलांच्या मासिकात अंककोड्यात सुगावा म्हणून वापरलं होतं. अनेकांना ते माहीत नाही, हे कळून आश्चर्य वाटलं होतं. शाहीर साबळे हा महाराष्ट्राचा अनमोल सांस्कृतिक ठेवा आहे, हे काय सिद्ध करण्याचं विधान आहे? ते तर स्वयंसिद्ध आहे! शाहीर साबळे यांना महाराष्ट्राच्या अमुक एका भागापुरतं मर्यादितदेखील करता येत नाही. ते सगळीकडचे!

शाहिरांनी माझ्यावर मोठेच उपकार केले. आई गाणी म्हणायची आणि रेडिओवर ’आपली आवड’ लावायची. भावगीतांचा भरीव संस्कार त्यामुळे माझ्या कानांवर झालेला आहे. ती बहुतेक आवडतातच; पण गीतातला भाव म्हणजे तोच भावगीतांमधला; काव्य म्हणजे तेच, कोमटी, मचूळ चवीच्या भावना व्यक्‍त करणारं; या मानसिकतेतून मी बुद्धीच्या सहाय्याने मुक्‍त झालोच असतो; पण शाहीर साबळ्यांचे उपकार की तो झगडा मला करावा लागला नाही. एकनाथ, तुकाराम, ज्ञानेश्वर असे संतकवी आणि त्यांच्या आणि इतरांच्या अस्सल मराठी मातीतल्या रचना शाहीर साबळे यांच्यामुळे माझ्या आत जाऊन बसल्या. ’महाराष्ट्राची लोकधारा’ हे त्यांचं लोकोत्तर काम आहे.

इतकं लिहिलं तरी त्यांची लोकनाट्यं राहिलीच. ’यमराज्यात एक रात्र’ आलं तेव्हा मी फार लहान होतो. ’आंधळं दळतंय’ पाहिलेलं आणि आवडलेलं आठवतंय. मुंबईतल्या मराठी माणसाची परवड त्यांनी त्यात मांडली होती. शाहिरांसारखा इथल्या मातीतला माणूस इतर मराठी नागर गायनसंस्कृतीपासून लांब आणि शिवसेनेच्या जवळ जाणं अटळ होतं. पण शिवसेनेचा प्रचारक होऊन जाण्याइतके ते लहानही नव्हते. त्यामुळे यथावकाश बाळासाहेबांपासून ते लांबही गेलेच. त्यांची कला काही राजकारणातून जन्मली नव्हती की राजकारणासाठी घडलेली नव्हती.

असो. ते गेले आणि त्यांचं ‌ऋण व्यक्‍त करायचं राहून गेलं आहे, हे आठवलं.

हिंदु नववर्ष नामक विनोद

हॅपी गुढीपाडवा!

पण हॅपी न्यू इयर नाही.

तीनेक वर्षांपूर्वी माझ्या परिचयाच्या एका तरुण माणसाने गुढीपाडव्याला शुभेच्छा देणारा संदेश पाठवला: हिंदु नववर्षाच्या शुभेच्छा! तोपर्यंत त्याच्याशी माझा जो संबंध आला होता, त्यावरून माझं त्याच्याबद्दल बरं मत झालं होतं. म्हणून मी त्याला थोडं समजावलं, की हिंदु नववर्ष असं काही नसतं, गुढीपाडवा हा मराठी सण आहे, बाहेर फारसा साजरा होत नाही, वगैरे. पण त्याला ते किती पटलं आणि पुढच्या पाडव्याला मला नववर्षाच्या शुभेच्छा नाही दिल्या, तरी इतरांना दिल्या की नाहीत, याची मला शंका आहे. हे खूळ दर वर्षी वाढतच चाललं आहे. सनातन संस्थावाले अर्धवट अकलेचे लोक तशी पोस्टरं लावतात, हे ठीक; पण त्याची लागण इतरांच्यात का होत चालली आहे? हिंदु नववर्ष म्हणे!

एक तर शिवसेनेसकट सर्व मराठी माणसांना हे मान्य आहे की मराठी भाषा हिंदीची, मराठी संस्कृती उत्तर भारतीय संस्कृतीची आणि महाराष्ट्र उत्तर भारताची - दिल्लीची म्हणूया हवं तर - बटीक आहे. उदाहरणार्थ, मीनाताई ठाकरे यांना शिवसैनिक माँसाहेब म्हणतात. उच्चार मासाहेब, असा करतात. मराठीत ’मॉ’चा उच्चार मॉल, मॉड असा होतो. त्यात त्या अर्धचंद्रात अनुस्वार आला, तर माँजिनी, माँटेक, यातला होतो. म्हणजे तो अर्धचंद्र आणि त्यावरची बिंदी अर्थातच त्यांनी हिंदीवरून उचलली आहे. साक्षात बाळासाहेबांच्या पत्नीच्या उपाधीत जर सरसकटपणे मराठीपेक्षा हिंदी रीत मानली जात असेल, तर त्यातून या दोन भाषांमधलं नातं स्पष्ट होतंच की.

मुद्दा तो नाही. मुद्दा असा आहे, की ज्याला आपण निर्विवादपणे श्रेष्ठ मानतो, आपल्यावरचं स्थान देतो, त्या उत्तर भारतीय संस्कृतीत ’हिंदु’ नववर्ष सुरू होऊन पंधरवडा लोटला देखील. तिथे पौर्णिमेला महिना संपतो. होळीलाच वर्ष संपलं आणि होळीच्या दुसर्‍या दिवशी - धुळवडीला (ज्या प्रतिपदेला आता रंग’पंचमी’ म्हटलं जातं) - नवीन वर्ष सुरू झालं. ’हिंदु नववर्ष’ असं जर काही साजरं करायचं असेल, तर महाराष्ट्राने गुढी पाडवा विसरून धुळवडीला केशरी / भगवे फेटे घालून तुतार्‍या वाजवाव्यात.

पण त्यातही गडबड आहे. मारवाडी, व्यापारी लोकांची. यात गुजराती किती प्रमाणात येतात, माहीत नाही; पण असतील, तर आता त्यांच्या नववर्षाचा वरचष्मा दिल्लीतही सुरू होऊ शकतो. हे लोक विक्रम संवत पाळतात. त्य़ांचं नवं वर्ष दिवाळीत, बलिप्रतिपदेला सुरू होतं. वह्या बदलणे, नव्या वर्षाच्या बोहनीचे वायदे करणे, वगैरे प्रकार तेव्हा होतात. मोठ्या गाजावाजाने होतात. तेव्हा ते एकमेकांना, त्यांच्या गिर्‍हाइकांना नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा, भेटीदेखील देतात. तशी कार्डं पाठवतात. बँकेतला कुणीही याची साक्ष देईल, कारण मुंबईतल्या बँकांच्या शाखांमधले नोकरदार कुणीही असोत, बहुसंख्य कस्टमर्स - म्हणजे बँकेला पैसे देणारे, बँकेकडून कर्ज घेणारे कस्टमर्स - गुजराती असतात. परिणामी मुंबईत धंद्याची भाषा गुजराती आहे. मी ज्या बँकेत नोकरी करत होतो, तिथले काही फॉर्म्स एके काळी इंग्रजी आणि गुजराती, या दोनच भाषांमध्ये असत. 

सध्या सर्व भारतीयांना हिंदु मानण्याची चलती आहे. म्हणून आपण मुसलमान आणि पारशी (सर्वच हिंदु तर हे कोण, असं विचारू नये.) नवीन वर्षं सोडून देऊ. पण धार्मिक, सांस्कृतिक परंपरा सोडल्या, तर एक जानेवारी हा न्यू इयर डे असतोच. नवीन वर्षाचे संकल्प गुढीपाडव्याला किंवा बलिप्रतिपदेला सोडल्याचं उदाहरण मला माहीत नाही. तो मान एक जानेवारीचाच. शिवाय त्याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता. त्याहूनही भारी म्हणजे टीव्ही वाहिन्यांची मान्यता. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपल्या देशाचं इतर देश ऐकतील ही स्थिती; ज्या प्रकारे आपण सर्व शोधांसाठी, तंत्रज्ञानासाठी इतरांवर अवलंबून असतो ते पाहता;  तुमच्या आमच्या आयुष्यात येणं कठीण. म्हणून किमान टीव्ही वाहिन्यांच्या बाबतीत तरी गुढीपाडव्याच्या प्रतिष्ठापनेसाठी चळवळ व्हायला हवी. प्रॉब्लेम असा, की तिथे मराठी भाषेला कोणी धूप घालत नाही. गुढी पाडव्याची डाळ तिथे शिजेल, ही शक्यता नाही. मराठी अनाउन्सर आणि अँकर नथी आणि गुढघ्यापर्यंत शेरवान्या घालतात, ते आपण गोड मानून घ्यावं.

आणखी एक नवं वर्ष आहे. वित्तीय वर्ष एकतीस मार्चला का संपतं, याला नक्कीच सज्जड कारण असेल. पण संपतं हे खरं. कंपन्या, सोसायट्या आपापले अकाउंट्स बनवतात आणि कर भरतात. मुख्य म्हणजे कर भरतात. करासाठी एक एप्रिल ते एकतीस मार्च हे वर्ष धरल जात असल्यामुळे काय काय होतं. मार्च महिन्यात गाडी खरेदी करून घसारा ऊर्फ डिप्रिसिएशनची किंवा घर घेऊन हप्त्याची वजावट मिळवण्यासाठी धडपड होते आणि म्हणून गाड्या, घरंवाले स्किमासुद्धा जाहीर करतात. हे नवं वर्ष पैशाशी संबंधित, म्हणून त्याला मोजणं आवश्यक. आणि आता ’उदारीकरणा’नंतर वीस वर्षांनी आणखी अच्छे दिन येऊ घातल्यावर जास्त आवश्यक झालं आहे. 

त्यापेक्षा मी आपला माझ्यापुरता जून महिना, हाच नवीन वर्षाचा पहिला महिना, असं मानून चालतो. एक कारण, जूनमध्ये पाऊस सुरू होतो. केरळात तो मेमध्ये येत असेल, उत्तरेत जुलै उजाडत असेल; माझ्या मुंबईत तो जूनमध्ये अवतरतो आणि जीवनसातत्याची, आणखी एका वर्षाची शाश्वती देतो. म्हणून तो वर्षाचा पहिला महिना. दुसरं कारण जुनं झालं, पण संपलं नाही: सर्व शाळाकॉलेजं जूनमध्ये सुरू होतात. नवी पुस्तकं, नवा वर्ग, नवे शिक्षक! आणखी काय हवं नवं?

तरुणपणी मी पहिल्या पावसाची आतुरतेने वाट पहात असे. तसं डोंगरात कधीही जावं फिरायला; पण पाऊस आला की हाइकचा मोसम ऑफिशियली आला! तो वारा, तो चौफेर झोडपणारा वर्षाव, ते पायांना अडवणारं गवत, ते खळाळ झरे, ती हिरवाई, तो तृप्‍त दिसणारा निसर्ग! सौंदर्याचा, आनंदाचा, देहभान विसरण्याचा, देव मानण्याच्या अगदी जवळ जाण्याचा य़ापेक्षा उत्कट अनुभव मला माहीत नाही. माझ्यासाठी तेच नवं वर्ष. गुढीचा अर्थ लिंगपूजेतून लावायचा की आणखी कसा लावायचा, याच्याशी मला देणंघेणं नाही. 

तरीपण ते ’हिंदु’ नववर्ष म्हटलं की हसू येतंच. या चित्रविचित्र चालीरीतींच्या देशात सर्वांना एका गाठोड्यात बांधायचा कशाला हा फुकाचा आटापिटा! देशातल्या सगळ्यांना हिंदू म्हणायचं असेल, तर हिंदुपणाची एकमेव ओळख संघप्रणित ’विश्वहिंदु’ हीच आहे, असं घोषित करून बाकीच्यांना धर्माबाहेर काढावं लागेल. नाहीतर हिंदू असा काही एकसंध धर्म नाही, त्यात सत्रा ते सत्राशे पंथ, रीती आणि परंपरा आहेत, हे मान्य करून ’हिंदु नववर्ष’ ही संकल्पना मोडीत काढावी लागेल. दोन्ही चालणार नाही.

हिचे पांग फेडू

"पुण्याला डेक्कन कॉलेजात अशोक केळकर यांच्या प्रेरणेने मराठी डिक्शनरीचं काम वर्कशॉपच्या स्वरूपात चालू आहे. त्यांना ह्या कामासाठी मराठी कळणारे आणि इंग्रजी येणारे लोक हवे आहेत. तुला इंटरेस्ट आहे का?" असं एका मैत्रिणीने विचारलं आणि मी तात्काळ ’हो’ म्हणालो. कारण अशोक केळकरांचं वैखरी’ वाचून मी त्यांचा फॅन झालो होतो आणि मग ’भेदविलोपन’, ’रुजुवात’ ही पुस्तकं विकत घेऊन टाकली होती. या कामाच्या निमित्ताने डॉ. केळकरांशी संबंध येणे, ही मला मोठीच पर्वणी वाटली. गेलो.

केळकरांची प्रकृती बरी नसल्यामुळे त्यांच्याशी संबंध येऊ शकला नाही. आणि ह्या डिक्शनरीच्या कामाचा पाया त्यांनी व्यवस्थित घालून ठेवलेला असल्याने त्यांनी प्रत्यक्ष कामामध्ये सहभागी होण्याचं कारणही नव्हतं. भाषेत, साहित्यात, भाषावापरातील वैचित्र्यात आणि त्यातून हाती लागणार्‍या सांस्कृतिक इतिहासाचा माग घेण्यात, मला प्रचंड रस असला तरी मी भाषाविज्ञानाचाच काय, मराठीचा वा साहित्याचाही विद्यार्थी नव्हतो. पण तिथे, म्हणजे डेक्कन कॉलेजातल्या WRLC (Western Regional Language Centre) या स्वायत्त संस्थेत गेल्यावर मला जणू जगण्याचं प्रयोजनच सापडलं. केळकरांचे दोन निबंध मला वाचायला मिळाले. त्यात त्यांनी Dictionary Entry या विषयाचा उहापोह केला होता आणि भारतीय भाषांना अनुरूप असे बदल सध्या रूढ असलेल्या पठडीत सुचवले होते. ही नवी डिक्शनरी त्यांनी सुचवलेल्या नव्या पद्धतीला अनुसरूनच होणार होती. माझे तिथले सहकारी सगळे मराठी, भाषाविज्ञान या विषयांमध्ये एमए, पीएचडी केलेले होते. (त्यांत बहुतेक बायका होत्या; पण स्त्री-पुरुष एकत्र असताना त्यांचा सामुदायिक उल्लेख पुल्लिंगी होतो, असा माझा समज आहे. असो.) एकेका शब्दाच्या अनेक अर्थछटा देणार्‍या चपाट्या (त्यांना citation slips म्हणतात, हे मला तिथेच कळलं.) हातात पडायच्या. शब्द, त्याचा उच्चार, अर्थछटा, उपछटा, उपउपछटा कोणत्या क्रमाने कशा द्यायच्या हे मला समजावून सांगण्यात आलं. खरं सांगायचं तर मी लटपटलो. त्या बायका सगळं लीलया करायच्या! मग मला सांगण्यात आलं, ह्या सगळ्या एंट्र्यांचं व्यवस्थापन होणार आहे, सध्या जास्तीत जास्त अचूकपणे अर्थछटा पकडणे, हे मुख्य काम आहे.

रमलो. कधी कधी सणसणीत वेठ येतो आणि आपल्याला शोध लागतो, की अमुक अमुक ठिकाणी असा असा एक स्नायू आहे आपल्या शरिरात; तसं झालं. साक्षात्कारासारखं. अर्थ माहीत होते; पण हे असं, इतकं आपल्याला माहीत आहे, हे माहीत नव्हतं. मला संस्कृतची काहीही पार्श्वभूमी नाही. त्यामुळे ऐकू येण्यात सारखे असणारे शब्द, अजिबात वेगळे दिसत असून अर्थाने निकट असणारे शब्द, जराशी फेरफार केला की अर्थ कुठल्या कुठे फिरायला नेणारे शब्द, ह्यांच्यातचे गुंतागुंतीचे नातेसंबंध मला माहीत नव्हते. मला सुख असं की अशा तर्‍हेवाईक, प्रज्ञावान शब्दांची ओळख झाली. त्यांना मी प्रेमाने इंग्रजीत नेऊ लागलो. त्यासाठी वाक्प्रचारांचा मुबलक वापर करू लागलो. ते वाक्प्रचारसुद्धा डिक्शनरीत हवेत, या जाणिवेने गडबडू लागलो; या एकूण कामाच्या अगडबंब आवाक्याने माझी छाती दडपली. 

डिक्शनरी हे एकट्यादुकट्याचं काम नाही. पूर्ण निष्ठा वाहिलेल्या एका गटाचंही काम नाही. ते सदा चालत रहाणारं काम आहे. केळकरांच्या महत्त्वाकांक्षी प्रतिभेच्या, त्यांच्या दिव्यदृष्टीच्या आणि त्यांनी घेतलेल्या अचाट मेहनतीच्या दर्शनाने माझे डोळे दिपले. हेसुद्धा लक्षात आलं की ही डिक्शनरी ज्या क्षणी प्रसिद्ध होईल, त्याक्षणी तिला प्रचंड टीका अंगावर घ्यावी लागेल. कारण भाषा प्रवाही असते. शब्द मावळत असतात, जन्म घेत असतात. गावकुसाबाहेरचे आत येत असतात. एक कॉम्प्युटर येतो आणि किती नवनव्या संकल्पनांना जन्म देतो. एक इंटरनेट येतं आणि संदर्भांचे समुद्र अंगावर येऊन आदळू लागतात. ज्याप्रमाणे एखाद्या नदीत दोनदा हात बुडवता येत नाही - दुसर्‍यांदा हात बुडवताना नदी बदललेली असते - त्याप्रमाणे डिक्शनरी कधीही जुनीच ठरते. म्हणून इंग्रजी डिक्शनर्‍या दर दहा वर्षांनी नवा अवतार घेत असतात. म्हणून दर वर्षी इंग्रजीत कोणकोणत्या नव्या शब्दांची भर पडली, ह्याची बातमी होते. मराठी बोलणारे जगात असतील संख्येने नवव्या की दहाव्या नंबरचे लोक. मराठीबद्दल इतकी कुणाला पडलीय की असल्या ’अकॅडेमिक’ गोष्टीच्या बातम्या होतील? आणि पेपरवाले छापतील? आणि वाचक वाचतील?

हे कळत असूनसुद्धा हे काम कदाचित मातीत जाणार या कल्पनेने उदास झालो. एक गोष्ट ठामपणे सांगावीशी वाटते, हे काम माझ्या हयातीत पूर्ण झालं नाही, पूर्ण झाल्यावर त्यात मला कसलंही श्रेय देण्यात आलं नाही; तरी मला काडीचं दुःख नाही. मी कोणी पुराणात वर्णन केलेला ‍ऋषिमुनी नाही, एक सामान्य विकारी मनुष्य आहे. ह्या डिक्शनरीचं एकमेव काम मी मरेपर्यंत घेऊन बसू शकेन, असा माझा अजिबात दावा नाही. पण दोन विधानं करावीशी वाटतात. एक म्हणजे, चांगल्या वर्तनाचं श्रेय ते चांगलं वर्तन, हेच असतं, त्याबाहेर काहीही नसतं; तसंच ह्या डिक्शनरीच्या कामाला हातभार लागण्याचा वेगळा मोबदला मला मिळाला नाही तरी मला चालेल. दुसरं विधान आयन रँडकडून उचललेलं. "हे बांधकाम केल्याचे पैसे, मानमरातब, कीर्ती, सगळं तू घे; मला समाधान म्हणून ही जाणीव पुरे आहे, की हे घडवणारा साक्षात मी होतो!"

मात्र ह्या कामात माझ्याखेरीज अनेकांचा हातभार होता. त्यांचेही परिश्रम मातीत जाणार या कल्पनेने आणखी उदास वाटायचंच. एक तर मराठी पर्यावरण गरीब. त्यात हे भाषाविषयक - ’ब्राह्मणी’ - काम. त्यात ह्याला ग्लॅमर नाही. त्यात हे कधी पूर्ण होईल आणि कधी ते नावावर लागेल, हे निश्चित सांगता येत नाही. अशा कामाला पैसे देणार कोण? आणि किती? केळकरांचे शिष्य जोपर्यंत सरकारात उच्चपदी बसलेले होते; तोपर्यंत काम चालू राहिलं. पण डिक्शनरी ती! त्यात आजवरच्या कुठल्याही मराठी डिक्शनरीच्या तुलनेत अनेक पट मोठा तिचा आवाका. तिला परिपूर्णतेचा ध्यास. तिला भरपूर वेळ लागणारच.

त्यात आणखी वाईट गोष्ट म्हणजे, ह्या कामाला तसा ’मालक’ नव्हता. आम्ही केलेलं काम कोणीतरी तपासलं असतं आणि मग कुठे बरं म्हटलं असतं, कुठे सुधारणा सुचवल्या असत्या, कुठे वाद घातले असते; तर कसं चीज झाल्यासारखं वाटलं असतं. पण ह्यातलं काहीएक कधीही झालं नाही.

तरीही माझी तक्रार नव्हती. जोपर्यंत वर्षात अधून मधून दहा बारा दिवस दररोज सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत शब्दांमध्ये पूर्ण बुडून जाण्याचं सुख मिळत होतं, जोपर्यंत एखाद्या अर्थछटेवरून आमच्यात घनघोर वाद चालत होते, कुणी कुठून कुठून संदर्भ आणत होते, चिन्मय इतर भारतीय भाषा, बाहेरच्या भाषा यांच्याशी नाळ जोडून दाखवत होता; तोपर्यंत मला येरवड्याच्या परिसरात राहून मिळेल ते पोटात ढकलून भूक भागवण्याबद्दल यत्किंचितही तक्रार नव्हती.

पण आता वर्ष होऊन गेलं, काम पूर्णपणे थांबलं आहे. केळकर तर गेले. त्यांच्या कामाविषयी कळकळ असलेलं, दुसर्‍या कुठल्याही भारतीय भाषेत झालेलं नाही असल्या पातळीचं काम मराठीत होऊ घातलंय याचं अप्रूप वाटणारं, ’वर’ कोणी बसलेलं नाही. मराठीसाठी काहीतरी करण्याच्या इच्छेपोटी साहित्यकृतींना पारितोषिकं देणार्‍यांना असल्या कामाचं मोल नाही की काय कळत नाही. ह्या कामावर सध्या सरकारी मालकी असल्यामुळे बाहेर कुणाला त्याचा थांगपत्ता नसण्याची शक्यताही आहेच.

म्हणून शेवटी मी हे सगळं चव्हाट्यावर मांडण्याचा निर्णय घेतला. घेताना मी WRLC ची अनुमती मागितलेली नाही. हे लिहिताना जर कुठल्या शासकीय नियमाचा भंग झाला असेल, गोपनीयता ओलांडली गेली असेल, तर त्याची जबाबदारी सर्वस्वी माझी आहे.  

गांधी

उद्या संध्याकाळी ’महात्मा गांधी आणि वर्तमान’ या विषयावर परिसंवाद आहे. या निमित्ताने मनात ’गांधी’ या विषयावर जे काही बाही येत असतं, त्यातलं थोडं इथे उतरवण्याचा प्रयत्न करतो.

’आज गांधी असते तर?’ किंवा ’आजच्या संदर्भात गांधीविचार किती सुसंगत आहे’ अशा प्रकारचे प्रश्न सततच उभे केले जात असतात आणि उभे करणार्‍याच्या कलानुसार त्यांची बरीवाईट उत्तरं दिली जात असतात. यातला एक वर्ग गांधींविषयी कसलाही पुरावा न देता वाटेल ते आरोप करत असतो किंवा तोंडाला येईल ते भकत असतो. त्यांच्या आरोपांना कितीही उत्तरं दिली, त्यांची विधानं सप्रमाण खोडून काढली तरी त्यांना फरक पडत नाही कारण त्यांचा उद्देशच मुळी अपप्रचार, हा असतो. ते मूर्खपणा करत नसतात पण त्यांच्या तोंडाला लागण्यात वेळ दवडणे म्हणजे मूर्खपणा होय.

गांधीवाद, असा एक शब्दप्रयोग ऐकिवात आहे. हा शब्दप्रयोग प्रचलित होण्याचं सर्वात मोठं कारण म्हणजे स्वतःला गांधीवादी म्हणवणार्‍या लोकांचा एक वर्गच बराच काळ अस्तित्वात होता, ज्याचे तुरळक अवशेष आजही सापडतात. गांधी हे व्यक्‍तिमत्त्व अतिशय प्रभावी असल्याने आणि त्याला उच्च नैतिक मूल्यांची प्रभा असल्याने स्वतःला गांधींचे अनुयायी वा गांधीवादी म्हणवणे ही या लोकांसाठी अभिमानाची गोष्ट होती आणि आहे. पण समाजवाद, भांडवलवाद यांसारखी गांधीवाद ही एक पोथीबद्ध आर्थिक-सामाजिक विचारसरणी नसली तरी गांधींनी इतक्या विविध विषयांवर मतं व्यक्‍त केली आहेत आणि त्यांचं जगणं त्यांच्या विचारांशी इतकं सुसंगत राहिलं आहे की वेगवेगळ्या संदर्भात ’मी गांधीवादी आहे,’ असं अनेक जण ठामपणे म्हणू शकतात. मात्र स्वतःला गांधीवादी म्हणवणार्‍या सगळ्यांच्या एकूण स्वरूपात पूर्ण सुसंगती असेलच, असं नाही. एक गोष्ट खरी की कोणत्याही प्रश्नाला भिडताना पूर्णपणे देशी चौकटीतून विचार गांधींनी जेवढा केला तेवढा अन्य कोणीही भारतीय पुढार्‍याने वा विचारवंताने केलेला नाही.

’गांधी’ म्हटल्यावर ताबडतोब काय आठवतं, या प्रश्नाला अर्थातच एक उत्तर नाही. अहिंसा, सत्याग्रह, नयी तालीम, चरखा, स्वच्छता, धार्मिकता, टाइम मॅनेजमेंट, सत्याचे प्रयोग, सेक्सचे प्रयोग, हिंद स्वराज, पारदर्शी वर्तन, ग्राम स्वराज, पंचा, उपोषण, देशीयता, फाळणी, ... किंबहुना एका नावाशी इतके वैविध्यपूर्ण पैलू जोडलेले असण्याचं दुसरं उदाहरण सापडणं अवघड. यात काय नाही याचंही उत्तर ढळढळीत आहे : कला! गांधींनी कोणत्या विषयावर कधी, कुठे काय म्हटलं, याचं उत्तम संकलन जरी उपलब्ध असलं तरी संगीत, चित्रकला, साहित्य, चित्रपट असल्या विषयांवर गांधी काय म्हणाले, हे शोधणं मुष्किल आहे. या विषयांवरची त्यांची मतं सामाजिक, नैतिक स्वरूपाची आहेत; ढोबळ आहेत. कलेच्या आत शिरणारी नाहीत. त्यामुळे कुणी कलावंत स्वतःला ’गांधीवादी कलावंत’ म्हणवून घेत असेल, तर त्याला वा तिला नेमकं काय म्हणायचं आहे, हे कळणार नाही.

पण कला सोडून दिली तरी खूप गांधी उरतो. त्याची चर्चा आपल्याला करता येईल. गांधींनी या देशाला अहिंसा शिकवली का? मुळात गांधींनी अहिंसा हे तत्त्व टॉल्स्टॉयकडून मिळवलं. हिंसेचा मुकाट स्वीकार, असं स्वरूप ना टॉल्स्टॉयना अभिप्रेत होतं, ना गांधींना. उलट अहिंसा हा हिंसेचा सर्वोत्तम प्रतिकार होय, असं ते मानत. अन्यायाचा प्रतिकार अजिबात न करण्यापेक्षा हिंसा करणं श्रेयस्कर, असं त्यांनी म्हटलं आहे. गांधींची सविनय कायदेभंग ही धोरणनीती त्यांच्या अहिंसेच्या तत्त्वातूनच उगम पावलेली आहे. ’अमुक कायदा मला अन्यायकारक वाटतो, म्हणून तो मी मोडणार आहे; पण कायदा मोडणे हा प्रशासकीय नियमांनुसार गुन्हा असल्यामुळे मला सजा व्हायला हवी. आणि मी हा गुन्हा अजाणतेपणी न करता पूर्ण भानावर राहून जबाबदारीने करत असल्यामुळे मला जास्तीत जास्त सजा व्हायला हवी,’ असं अगोदरच सांगण्याची भूमिका म्हणजे सविनय कायदेभंग. ज्या प्रशासनाचा दावा ’कायद्याचं राज्य’ चालवण्याचा असेल, त्याला असल्या प्रतिकारासमोर किती असहाय्य होत असेल, हे सांगायला नको. ब्रिटीश सत्तेला या खंडप्राय देशातल्या गरीब आणि निःशस्त्र अशा जनतेकडून जबरदस्त आव्हान उभं करण्यात गांधी यशस्वी झाले ते त्यांच्या अहिंसा या अमोघ शस्त्राच्या बळावर.

आजच्या काळात अहिंसा हे हत्यार प्रभावी ठरेल का? ओसामा बिन लादेन किंवा प्रभाकरन यांच्यासारख्या क्रूर दहशतवाद्यांसमोर ठरणार नाही, हे तर उघड आहे. गांधींनंतरचा अहिंसक प्रतिकाराचा सर्वात मोठा लढा म्हणजे मेधा पाटकरांचं नर्मदा बचाव आंदोलन. त्याची काँग्रेस सरकारने काय वासलात लावली, हे आपण पाहिलं. आदिवासी बेघर झाले, आयुष्यातून उठले तरी चालेल; बिगरआदिवासींचं कल्याण झालंच पाहिजे, कारण बिगरआदिवासींचं हित म्हणजेच देशहित. आणि देशहितासाठी बलिदान करणं ही वास्तविक अभिमानाची गोष्ट आहे, हे आदिवासींनी जाणलं पाहिजे!

आता मोदी सरकारच्या काळात सरकारला कोणाचीही जमीन काढून घेण्याचा आणि ती कधीही परत न करण्याचा अधिकार कायद्यानेच मिळाला आहे. आज गांधी असते, तरी त्यांना या निगरगट्ट सरकारच्या बाबतीत काहीतरी वेगळं करावं लागलं असतं. काळ बदलला, सरकार बदललं, अहिंसा आणि सविनय कायदेभंग यांनाही बदलायला हवं.

मात्र नक्षलवादी हिंसेचा पर्याय गांधींनी नाकारलाच असता. अरुंधती रॉय जरी नक्षलवाद्यांना ’हाती बंदूक घेतलेले गांधीवादी’ म्हणाल्या असल्या तरी.

नयी तालीम म्हणजे हात वापरत शिकणे. ज्या प्रकारची शिक्षणपद्धती गांधींना अभिप्रेत होती, तशी सेवाग्राममध्ये होती. ती पद्धती जशीच्या तशी आज लागू करावी, असं कट्टर गांधीवादी सोडून कुणी म्हणणार नाही; पण आपल्या देशाच्या गरजांना अनुरूप, आपल्या देशातील जनतेला, विशेषतः बालकांना यूजर फ्रेंडली वाटेल, असं स्वरूप शिक्षणपद्धतीचं असावं, हा खरं तर अतिगंभीर विचार नाही; हा कॉमनसेन्स आहे. पण किंडर गार्टन, माँटेसरी, अशा बालशिक्षणाच्या पद्धतींचं बरंवाईट अनुकरण करणार्‍या आपल्या धोरणांमध्ये गांधीविचारांना जागा नाही!

गांधींच्या मनातली अर्थव्यवस्था गावाला एक स्वयंपूर्ण एकक बनवणारी होती. आजच्या ग्लोबल व्हिलेजच्या, जागतिकीकरणाच्या युगात ही संकल्पना हास्यास्पद ठरेल. पण दिवसेंदिवस नवं तंत्रज्ञान आणि नवीन अर्थधोरणं बेरोजगारांच्या संख्येत भर घालत असताना प्रत्येक धडधाकट माणसाच्या हातांना काम देणे, हे आव्हान जगभरच्या राज्यकर्त्यांना भेडसावतं आहे. गांधी म्हटल्यावर चरखा आठवणार्‍यांना हे मुद्दाम सांगितलं पाहिजे की गांधींनी विशिष्ट विचार करून चरखा शोधला; तो त्यांच्यासोबत अगोदरपासून नव्हता. बहुतेक शेतकरी शेतीचा हंगाम संपला की मोकळे असतात, त्यांना काम नसतं. म्हणजे ते तेव्हा उत्पादक नसतात; पण उपभोक्‍ता असतातच. त्यांना स्वतःचा गाव न सोडता, मोठी गुंतवणूक करण्याची आवश्यकता न लागता कोणतं उत्पादक काम देता येईल, ज्यासाठी आवश्यक असणारा कच्चा माल देशातच सहजी उपलब्ध असेल; या विचारातून गांधींनी शोध घेतला आणि समोर आलेल्या अनेक पर्यायांमधून चरख्याची निवड केली. गावोगावी, घराघरात चरखा असावा; त्यावर घरातल्यांनी सूत कातावं, त्यातून विणलेल्या कापडाच्या विक्रीतून पैसा मिळावा आणि खेड्यातल्या सर्वसामान्य माणसाकडे क्रयशक्‍ती निर्माण व्हावी, असा विचार चरख्यामागे होता. गांधी नावाच्या बनियाला हेसुद्धा कळत होतं की चरख्याच्या सुतामधून तयार झालेले कपडे जाडेभरडे असणार, बाजारातल्या इतर सुती कपड्यांशी स्पर्धा करण्यात कमी पडणार. म्हणून त्यांनी काँग्रेस पक्षाच्या कार्यकर्त्यांना खादी वापरणं सक्‍तीचं केलं. खादीवापराला देशभक्‍तीशी जोडून दिलं. गावात पैदा होणारी खादी शहरात खपावी म्हणून खादीचा जोरदार प्रचार होईल, शहरी लोकांच्या नजरेत खादी ग्लॅमरस होईल, अशी व्यवस्था उभी केली! साठ सालच्या अगोदरचा सिनेमा पहा; त्यातला नायक जर आदर्शवादी असेल, तर तो खादीधारक असेलच असेल.

चरखा, सूतकताई, खादी यांची टिंगल करणं सोपं आहे; अर्थकारणाचा असा जनताभिमुख विचार आणखी कोणी केला आहे? भारतात जागतिकीकरणाची पहाट झाल्यानंतर मध्यमवर्गाच्या एका भागात पैसा आला; पण रोजगारनिर्मिती मंदावली, विषमता वाढली. वर्षाला लाखो शेतकर्‍यांच्या आत्महत्यांच्या बातम्या प्रसिद्ध होत असताना चरख्यासारख्या संकल्पनेची नितांत गरज आहे. आज गांधींची तोंडदेखली आठवण निघते; क्रियाशील आठवण निघण्याची गरज आहे.

तोंडदेखल्या आठवणीवरून आठवलं: पंतप्रधान मोदींनी गांधींचं नाव घेत देशभरात स्वच्छता मोहीम सुरू केली आणि राजकीय पुढारी, फिल्म स्टार हाती झाडू घेते झाले. गांधींनी काय केलं होतं? स्वच्छता तर त्यांना प्रिय होतीच. पण त्यांनी जे केलं, त्याचा आशय स्वच्छतेच्या किती तरी पुढे जाणारा होता. गांधींनी साबरमती आश्रम काढला तेव्हा त्यांचं नाव मोठं झालेलं होतं आणि त्यांच्या सोबत, त्यांच्या आश्रमात रहायला अनेक लोक उत्सुक होते. आश्रमात रहाण्यासाठी एक अट अशी होती की संडास साफ करावा लागेल! मुंबईसारख्या शहरात ओनरशिप ब्लॉक आल्यानंतर इथला मध्यमवर्ग संडास साफ करायला शिकला. त्या अगोदर चाळींमधले संडास फक्‍त भंगी साफ करत. आणि वरच्या वर्गात, जिथे ओनरशिप ब्लॉकची व्यवस्था रूढ झालेली नाही, तिथे आजही या घाणेरड्या कामाला कोणी उच्चवर्णीय हात लावत नाही. मोदींचं अनुकरण करणार्‍यांपैकी एकानेही संडास साफ केला नाही. गांधींनी एका फटक्यात स्वच्छतेचं महत्त्व अधोरेखित केलं आणि त्याच वेळी वरची जात - खालची जात हा किंवा चांगलं काम - घाणेरडं काम हा भेद - तात्त्विकदृष्ट्या नव्हे, तर प्रत्यक्षात - नष्ट करून टाकला. त्यांच्या पत्नीने जेव्हा ते काम करण्यास नकार दिला, तेव्हा त्यांनी तिला स्वच्छ सांगितलं, इथे रहायचं असेल, तर हे काम करावं लागेल; अन्यथा तू दुसरीकडे जाऊन रहा!

आज झाला आहे का हा भेद नष्ट? आज नाही का असल्या उपक्रमाची गरज? उचलणार का मोदी असलं अर्थपूर्ण पाऊल?

जातिभेदावरून आपसूकच गांधीच्या आणखी एका कृत्याची आठवण येते. पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्यांना गांधींनी ’हरिजन’ असं नाव दिलं. तसंच आदिवासींना त्यांनी ’गिरिजन’ म्हटलं. नुसती नावं देऊन ते थांबले नाहीत. ठक्करबाप्पांसारखे समाजसेवक गांधींच्या प्रेरणेने आदिवासींमध्ये काम करू लागले. आदिवासी म्हणजे ’समाज’ नव्हे, ते कोणी तरी जंगलवासी, जंगली आहेत, या समजुतीला तडा देण्याचा कृतीशील प्रयत्न गांधींनी केला. गांधींनी काढलेल्या नियतकालिकाला ’हरिजन’ हे नाव त्यांनी दिलं. अस्पृश्यांना प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचाच हा प्रयत्न होता.

पण दलितांमध्ये आंबेडकर जन्मले आणि आंबेडकरांनी दलितांना अस्मिता दिली, स्वाभिमान दिला. हिंदुधर्मात समानतेची वागणूक मिळणं शक्य नाही, हे पटल्यावर आंबेडकरांनी धर्मांतराची हाक दिली आणि त्यांच्यापाठोपाठ लाखो पूर्वाश्रमीचे अस्पृश्य बौद्ध झाले. त्यांनी धार्मिक रूढीतून करावी लागणारी, खालचं स्थान दाखवून देणारी कामं बंद केली. सहाजिकच त्यांना गांधींनी दिलेलं नाव त्यांचा वेगळेपणाच स्पष्ट करणारं आणि म्हणून अपमानास्पद वाटू लागलं. आंबेडकरांमुळे गांधींच्या कृत्याला करुणेच्या ऐवजी ’वरच्याने खालच्याला दाखवलेली दया’ हा रंग प्राप्‍त झाला. नवबौद्धांना गांधीप्रणीत करुणेची गरज उरली नाही! उद्या आदिवासींमध्ये जर कुणी आंबेडकर जन्मला, तर तिथेही असंच होईल. गांधींच्या प्रयत्नाचं खुजेपण स्पष्ट होईल.

मग या संदर्भात गांधी खुजे होते का?

मला असं म्हणावंसं वाटत नाही. आंबेडकर एकूण भारतीय जनतेतल्या एका समाजघटकाचे नेते होते. गांधींचा प्रयत्न सर्वांना बरोबर घेऊन जाण्याचा होता. आणि कितीही चुकीचं असलं तरी बहुसंख्य उच्चवर्णियांना कितीही समजावलं तरी ते त्यांची जातीय अस्मिता त्यागणार नाहीत, हे गांधींना समजत होतं.

याहूनही स्पष्ट शब्दांत मांडायचं तर गांधीच्या प्राधान्यक्रमात अस्पृश्यतानिवारणाच्या वरही काहीतरी होतं. स्वतःला आंबेडकरवादी म्हणवणारे सहसा गांधींविषयी चांगलं बोलत नाहीत. त्यांना गांधी हा शत्रुपक्षाचा प्रतिनिधी वाटतो. मग ते पुणे करारापासून पुरावे मांडू लागतात. पण गांधींनी अस्पृश्यतानिवारणाला कमी लेखलं नसलं तरी त्यांच्या प्राधान्यक्रमात अस्पृश्यतानिवारणाला सर्वोच्च स्थान नव्हतं, हेच आणि एवढंच खरं. अस्पृश्यतानिवारणासाठी देशाची, समाजाची अखंडता पणाला लावण्याची गांधींची तयारी नव्हती.

देशातली आणि महाराष्ट्रातली आजची स्थिती आपल्यासमोर आहे. प्रश्न गांधी बरोबर की आंबेडकर हा उरलेला नाही. अजून किती काळ सामाजिक स्थान जन्मावरून ठरणार, अजून किती काळ माझ्यासमोरचे रोजगाराचे पर्याय माझ्या जन्मदत्त जातीवरून ठरणार, हा आहे. परवाच प्रसिद्ध झालेला अस्पृश्यता पाळण्याविषयीचा अहवाल या संदर्भात बोलका आहे. ’घरवापसी’ असं गोंडस नाव देत हिंदू धर्मात परत आणलेल्यांना त्यांची पूर्वीचीच जात देण्यात येईल, हे प्रतिपादन गांधींना पडलेली मर्यादा आजही स्पष्ट करत आहे.

हिंद स्वराज. माझ्यासारख्याच्या महानगरी मानसिकतेसाठी गांधींच्या एकूण एक मांडणीमधला पचायला सर्वात अवघड भाग. या पुस्तकात गांधींनी पश्चिमी विकासाच्या संकल्पनेची, तंत्रज्ञानाची, एकंदर आधुनिकतेची कडवट निंदा केली आहे. १९०८ साली लिहिलेल्या या पुस्तकातील ओळन्‌ ओळ आजही मला मान्य आहे, असं ते १९३८ साली म्हणाले. रेल्वे कशाला पाहिजे, आधुनिक वैद्यकशास्त्र कशाला पाहिजे, असले सवाल त्यांनी या पुस्तकात उभे केले आहेत. मानवी अस्तित्वाचं प्रयोजन काय, इथपर्यंत ते जातात आणि सुखसोयी प्राप्‍त करण्याच्या दिशेने चाललेला ’प्रगती’चा मार्ग नाकारतात. एक प्रकारे ज्ञानपिपासेचा आजचा अर्थ नाकारतात. मनःशांती, ईश्वरप्राप्‍ती, हेच मानवी जीवनाचं इप्सित, असं प्रतिपादतात. आज जे देश आधुनिक अर्थाने प्रगतीच्या शिखरावर आहेत, त्या देशांमधले नागरीक सुखी नाहीत, यावरून किंवा आज जगभर विषमता, पर्यायाने दुःख वाढत आहे, यावरून गांधींच्या प्रतिपादनात तथ्य आहे, असं म्हणण्याचा मोह होईल. पण ते खरं नाही. उलट, निसर्गोपचाराची कास सहसा न सोडणारे गांधी, आधुनिक विज्ञानाच्या एवढे विरोधी होते, तर चष्मा तरी का घालत होते, असं विचारावंसं वाटतं. वैज्ञानिक प्रगतीच्या पश्चिमी आविष्कारातूनच चष्मा घडला आहे. तो हवा, तर त्याला जोडून त्या सार्‍या प्रगती-संकल्पनेचं लटांबर स्वीकारावं लागतं. चष्मा सुटा काढता येत नाही.

पण गांधींइतका ’देशीय’ माणूस नाही! कोलकात्याला नवीन उघडलेल्या आयुर्वेदिक महाविद्यालयाच्या उद्‌घाटनाला त्यांना बोलावलं. तिथल्या भाषणात ते म्हणाले, "माझ्या ओळखीच्या पन्नास डॉक्टरांना मी ’गूळ’ या पदार्थाची रासायनिक रचना विचारली. आनंदाची गोष्ट अशी की सर्व पन्नास डॉक्टरांनी माझ्या पत्राला उत्तर दिलं. आणि दुःखाची गोष्ट अशी की सर्व जणांचं उत्तर ’माहीत नाही’ असं होतं. आपल्या रोजच्या जेवणात असणार्‍या, अतिपरिचयाच्या या पदार्थाची रचना आपल्याला माहीत नाही! कोणी शोधून काढण्याचा प्रयत्न केला नाही!"

त्यांचं म्हणणं होतं, की शिक्षणाचा संबंध जगण्याशी हवा आणि वैद्यकशास्त्राचा संबंध अर्थात आपल्या जीवनशैलीशी हवा. तसा जर तो नसेल, तर इथल्या दुखण्याचं निदान आपण कसं काय करणार?

यात तर शंभर टक्के तथ्य आहे! आजही आहे. आणि आजचे डॉक्टर तेव्हाच्या तुलनेत किती ’शहाणे’ झालेत, याची खात्री नाही.

असं खूप बोलत रहाता येईल. केवळ गांधीमुळे स्वातंत्र्यलढ्यात स्त्रियांना मोठ्या प्रमाणात सहभाग घेता आला आणि सार्वजनिक जीवनात स्त्रीच्या असण्याला इथे मान्यता मिळली. हा एकोणऐंशी वर्षे वयाचा, स्वतःला धार्मिक म्हणवणारा माणूस जितका काळ जिवंत राहील, तितका काळ आपल्या हिंदुत्वाला लोक विचारणार नाहीत, या जाणिवेतून त्यांचा खून झाला. गांधींची टाइम मॅनेजमेंट थोर होती. बसून बोलताना ते चरख्यावर सूत कातत. भेटायला येणार्‍यांना सकाळी चालायला गेले असताना भेटत. त्यांचा सचिव ’या दगडापासून त्या झाडापर्यंत’ अशी मर्यादा भेटणार्‍याला घालत असे. गांधींइतका पारदर्शी राजकीय पुढारी झाला नाही. इंग्लंडला गोलमेज परिषदेसाठी गेले असताना ते रोज बाहेर येऊन काय चर्चा झाली, काय ठरलं हे जाहीरपणे सांगत. त्यांच्या स्वदेशी चळवळीमुळे ब्रिटनमधल्या कापडधंद्यावर अरिष्ट आलं. तिथल्या कामगारांचं काम कमी झालं. तर हा माणूस ब्रिटनला गेला असताना आवर्जून कापडकामगारांना भेटायला गेला आणि त्यांना बहिष्कारामागची कारणं समजावून सांगितली. पटवूनही दिली! फाळणीला त्यांनी शेवटपर्यंत विरोध केला आणि स्वातंत्र्य मिळालं म्हणून देशभर झालेल्या जल्लोषात त्यांचा सहभाग शून्य होता. स्वतःच्या आत्मकथेला त्यांनी ’सत्याचे प्रयोग’ असं नाव दिलं आणि स्वतःच्या चुकांचा पाढा वाचला.

गांधींना लोकांनी ’महात्मा’ हे बिरुद बहाल केलं. त्यांची आत्मकथा वाचली, की कळतं, हा माणूस महात्मा म्हणून जन्मला नाही. या माणसाने खूप चुका केल्या. आणि तो प्रत्येक चुकीमधून शिकत गेला. स्वतःमधल्या त्रुटी त्याने लपवून ठेवल्या नाहीत. तो वाढत गेला आणि वाढता वाढता महात्मा झाला. त्याने एक प्रकारे दाखवून दिलं की महात्मा होणं आपल्या हातात असतं. त्यासाठी दोनच गोष्टी लागतात. एक, ध्येयाविषयी स्पष्टता. आणि दोन स्वतःवर अढळ विश्वास. आपण जर महात्मा होऊ शकत नसलो, तर त्याचा अर्थ या दोनांपैकी काही तरी आपल्यात नाही. किंवा दोन्ही नाही; आपल्याला महात्मा होण्याची इच्छाच नाही. महात्मापद दूर राहिलं, जन्मभर शिकत राहून स्वतःमधल्या त्रुटी दूर करत रहाता आलं, तरी स्वतःला गांधीवादी म्हणवण्याचा अधिकार प्राप्‍त होईल. या अर्थी मला गांधीवादी होण्याची इच्छा आहे. बघूया जमतंय का.